THOẢ THUẬN TRONG TƯ PHÁP HÌNH SỰ
( Thoả thuận: Nhận tội, định tội danh, hình phạt và các vấn đề khác trong Tố tụng hình sự)
Thông tin từ các nhà khoa học và các cán bộ trong khối Tư pháp đang có các cuộc bàn bạc và trao đổi về chế định:“ Thoả thuận nhận tội trong Tư pháp Hình sự”. Sẽ rất mới với Việt Nam nhưng không mới với mô hình Tố tụng Hình sự tranh tụng. Có lẽ cũng là một tin vui với những người quan tâm đến TTHSVN, bởi vì nó sẽ trả lời cho các câu hỏi, những bức xúc rằng: Có quá nhiều vụ án buộc không được nhưng gỡ cũng không xong, cơ quan tố tụng dùng quyền lực tuyên bằng thời gian tạm giam…
Chế định thoả thuận nhận tội được hiểu nôm na là một thỏa thuận giữa bên buộc tội (cơ quan công tố) và bên bị buộc tội (bị can, bị cáo là cá nhân hoặc pháp nhân thương mại, có thể thông qua người bào chữa) để giải quyết vụ án hình sự trong các giai đoạn tố tụng. Riêng về thỏa thuận dân sự trong vụ án hình sự thì thực tế đã có áp dụng, nhưng chưa triệt để.
Một số hoạt động cụ thể như: Người bị buộc tội đồng ý nhận tội hoặc nhận tội một phần đối với tội danh nhẹ hơn so với tội danh bị truy tố. Cơ quan công tố đồng ý đề xuất một mức hình phạt nhẹ hơn để giảm mức hình phạt, có thể bỏ qua một số tội danh từ tội phạm nguồn hoặc chuyển tội danh nghiêm trọng thành tội danh ít nghiêm trọng. Trong đó có thể thỏa thuận cả một số hình thức tố tụng để giảm thiểu thời gian, công sức của các bên và thỏa thuận về mức bồi thường thiệt hại, khắc phục hậu quả trong vụ án.
Những vấn đề tích cực trong chế định này là giảm tải cho các cơ quan tiến hành tố tụng, người tham gia tố tụng, tiết kiệm chi phí và thời gian tố tụng, giải quyết vụ án được một cách triệt để, tâm phục khẩu phục. Đối với người bị buộc tội có thể giảm thiểu rủi ro bị tuyên phạt mức án nặng nếu không thỏa thuận. Với các cơ quan tiến hành tố tụng, người tiến hành tố tụng có thể đảm bảo cho một bản án kết tội chắc chắn mà không cần trải qua quá trình chứng minh phức tạp trong suốt quá trình tố tụng. Các loại thỏa thuận nhận tội phổ biến:
– Thoả thuận về tội danh
– Thoả thuận về mức hình phạt
– Thoả thuận về các vấn đề thực tế, chứng cứ, chứng mình, bồi thường khắc phục hậu quả…
Hiện nay, pháp luật Tố tụng Hình sự Việt Nam chưa quy định cụ thể về chế định “Thỏa thuận nhận tội”, tuy nhiên theo tinh thần của cải cách Tư pháp, chúng ta đã chuyển đổi từ mô hình thẩm vấn buộc tội sang mô hình kết hợp với tranh tụng, một mô hình hỗn hợp để phù hợp với tình hình thực tế. Ở các quốc gia có mô hình tố tụng hình sự tranh tụng thì chế định này được thể hiện rất rõ ràng và được coi là một nguyên tắc cơ bản.
Các Luật sư là những người hoạt động trong lĩnh vực hình sự chắc chắn đã nhiều lần có quan điểm không thuyết phục trong các vụ án có dấu hiệu oan và sai, nhưng sau đó cơ quan tiến hành tố tụng vẫn xét xử và tuyên một mức án để khỏa lấp đi những thiếu khuyết trong chứng minh và chứng cứ.
Trong hơn 20 năm làm nghề Luật sư, tham gia nhiều trong lĩnh vực hình sự, nếu tổng hợp lại tôi có đến hàng chục vụ án dạng, loại như thế này. điển hình vụ án Nguyễn Thị Dung – Nguyễn Thị Lan xảy ra ở thành phố Tuyên Quang từ năm 2011. Dấu hiệu oan rất rõ ràng, hai người phụ nữ này vay tiền của người cho vay, có thỏa thuận trả lãi và đã trả được 148 triệu. Vì vậy không thỏa thuận về mục đích, bản chất là một vụ án dân sự thuần túy, cơ quan tiến hành tố tụng đã khởi tố tội “lừa đảo chiếm đoạt tài sản”, sau đó thay đổi tội danh sang “lạm dụng chiếm đoạt tài sản”. Qua hàng chục lần xét xử, tạm đình chỉ điều tra, tạm đình chỉ truy tố và xét xử, sau 11 năm phục hồi điều tra, cơ quan tố tụng tự động bớt đi khách thể lượng từ gần 2 tỷ đồng còn 120 triệu đồng (sáu giấy vay tiền, bỏ đi năm, truy tố một) để tuyên án hai người phụ nữ này bằng thời gian tạm giam. Với quan điểm của luật sư bào chữa thì chúng tôi không đồng ý, nhưng sau đó đã có những mối liên hệ thoả thuận với người bị buộc tội và chúng tôi không biết.
Sáng nay, 1 đồng nghiệp thông tin lên Facebook vụ án ông Nguyễn Văn Bang và Nguyễn Văn Khang mà trước đây VPLS chúng tôi tham gia bào chữa, TAND Thành phố Hà Nội đang xét xử, vụ án này đã tạm giam các bị cáo hơn 13 năm, qua nhiều lần điều tra, truy tố và xét xử nhưng vẫn chưa rõ ràng được các quan điểm về tội danh và các chứng cứ buộc tội.
Những suy nghĩ nghiêm túc về hoạt động tố tụng hình sự trong bối cảnh hiện nay, chúng tôi mong muốn sớm thể chế hóa chế định này trong tư pháp hình sự, đây cũng là một phần thể hiện đường lối nhân văn, nhân đạo của nhà nước và một phần để hoàn thiện cải cách Tư pháp.
Sài Gòn ngày: 09/12/2025
Luật sư Hoàng Văn Hướng
