GÓC NHÌN NGHIÊN CỨU: BỨC TRANH TỐ TỤNG HÌNH SỰ

Hoạt động tố tụng hình sự là quá trình truy quả tầm nhân sự thật khách quan nhằm xử lý đúng người, đúng tội, đúng pháp luật, đồng thời bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của công dân. Tuy nhiên, quan sát thực tiễn tố tụng hiện nay, đặc biệt trong các vụ án thu hút sự chú ý của dư luận, chúng ta dễ dàng nhận thấy một bức tranh đa chiều với nhiều góc khuất đáng suy ngẫm từ góc độ người bị buộc tội, người bào chữa, cơ quan tiến hành tố tụng cho đến cộng đồng mạng.

Những người bị buộc tội trong nhiều vụ án là những nhân vật đáng thương hơn đáng tội. Phần lớn họ không được đào tạo chuyên sâu, thậm chí thiếu hiểu biết căn bản về quy trình tố tụng cũng như phương pháp chứng minh tội phạm.

Khi rơi vào vòng lao lý, họ tìm đến người tư vấn pháp lý với niềm tin trọn vẹn. Thế nhưng, nguy cơ xuất hiện khi người tư vấn chỉ nhìn nhận vấn đề ở một góc độ phiến diện, hoặc tệ hơn, cố tình biến vụ án thành công cụ để đánh bóng tên tuổi, tạo thế đối đầu gay gắt với cơ quan tiến hành tố tụng. Thay vì tập trung phân tích kỹ lưỡng các nguyên nhân, điều kiện hoàn cảnh, các yếu tố cấu thành tội phạm và tính chất, mức độ nguy hiểm của hành vi để tìm ra giải pháp pháp lý tối ưu nhất cho thân chủ, một số người lại vô tình hoặc cố ý gieo cho người bị buộc tội một ảo tưởng rằng mình hoàn toàn vô tội.

Sự ngộ nhận này khiến người bị buộc tội có thái độ chống đối, thiếu hợp tác trong quá trình điều tra, để rồi cuối cùng phải nhận lấy những bất lợi pháp lý nghiêm trọng. Hiện thực đau lòng này một phần xuất phát từ tâm lý đám đông và những cảm xúc bị kích động, “câu view, câu like” trên mạng xã hội – nơi thông tin vốn bị cắt xẻo, mang tính chủ quan và không phản ánh đúng bản chất hồ sơ vụ án.

Nghề luật sư đòi hỏi tư duy khoa học, phương pháp chuyên môn và kỹ năng tố tụng sắc bén. Mỗi vụ án, mỗi tội danh, mỗi địa bàn xảy ra tội phạm đều mang những đặc điểm hoàn cảnh khác nhau, đòi hỏi người luật sư phải có chiến lược bào chữa linh hoạt, đúng đắn và tuân thủ pháp luật.

Luật Luật Sư và Bộ luật Tố tụng Hình Sự quy định người bào chữa được áp dụng mọi biện pháp hợp pháp để bảo vệ tối đa quyền lợi của khách hàng. Tuy nhiên, bảo vệ quyền lợi không đồng nghĩa với việc đẩy cảm xúc lên cao trào hay kêu gọi sự ủng hộ vô căn cứ từ cộng đồng mạng.

Bài học chiến thuật: Xét ở góc độ nghiệp vụ, việc công khai toàn bộ thông tin, chiến lược bào chữa trên mạng xã hội chẳng khác nào một bên trong trận đánh tự lộ quân số, vũ khí và vị trí đóng quân. Đối phương chỉ cần tấn công nhẹ nhàng vào một điểm yếu là toàn bộ phương án bào chữa sụp đổ.

Trách nhiệm xã hội: Người làm công việc bào chữa không chỉ có nghĩa vụ bảo vệ thân chủ mà còn mang trên mình trách nhiệm giữ gìn sự tôn nghiêm của pháp luật và trật tự xã hội. Kêu gào dư luận không phải là giải pháp chuyên môn, và những thất bại từ phương pháp này là bài học đắt giá cần phải rút kinh nghiệm ngay lập tức.

Ở phía ngược lại, thực trạng tố tụng hiện nay cũng ghi nhận những hạn chế nhất định từ phía các cơ quan tiến hành tố tụng. Dù không phủ nhận nỗ lực của lực lượng chức năng, nhưng ở một số vụ án ầm ĩ vẫn tồn tại sự chủ quan trong việc thu thập, đánh giá chứng cứ và tuân thủ quy trình tố tụng.

Việc chứng cứ yếu, thiếu hoặc vi phạm thủ tục dẫn đến tình trạng hồ sơ bị trả đi trả lại nhiều lần để điều tra bổ sung, thậm chí hủy án để điều tra lại. Hậu quả của hiện tượng này vô cùng lớn:

Thiết nghĩ, nếu ngay từ giai đoạn điều tra, điều tra viên khách quan và khuyến khích người bị buộc tội có luật sư tham gia sớm để phản biện, hồ sơ vụ án sẽ được củng cố một cách chặt chẽ, toàn diện. Sự phản biện thẳng thắn, đúng pháp luật của người bào chữa ngay từ đầu chính là “màng lọc” giúp hạn chế tối đa các sai sót tố tụng.

Cộng đồng mạng đóng vai trò quan trọng trong việc lan tỏa thông tin, nhưng cũng rất dễ bị thao túng bởi cảm xúc dạt dào và những luồng thông tin một chiều. Một nhận định pháp lý chỉ có giá trị khi nó dựa trên đầy đủ chứng cứ và hồ sơ vụ án – những điều mà người ngoài cuộc không thể tiếp cận trọn vẹn.

Khi chỉ nhìn qua một góc nhỏ do người bào chữa hoặc báo chí phản ánh, dư luận rất dễ đưa ra những đánh giá vội vàng, sai lệch. Do đó, sự sáng suốt, kiềm chế và tinh thần tôn trọng pháp luật của dư luận xã hội là yếu tố cần thiết để giữ gìn sự khách quan cho môi trường pháp lý.

Bức tranh tố tụng chỉ thực sự sáng rõ khi mỗi chủ thể thực hiện đúng và tròn vai trò của mình: Người bị buộc tội được tư vấn đúng đắn; Luật sư bào chữa bằng tri thức, kỹ năng và sự điềm tĩnh; Cơ quan tố tụng tuân thủ nghiêm ngặt thủ tục và coi trọng sự phản biện; Cộng đồng nhìn nhận vấn đề bằng sự sáng suốt và thượng tôn pháp luật.